مهدی خلج معصومی

کاروانسرای عبدالغفارخان ساوه نمادی از فرهنگ، تمدن و معماری اصیل ایرانی است.

ایران از دیرباز یکی از مراکز پر رونق تجاری جهان بوده است.



همچنین مسیر مواصلاتی کشورهای آسیای شرق با آسیای مرکزی و اروپا بوده و تجار و بازرگانان جهان برای داد و ستد و تجارت از مسیر ایران عبور می‌کردند. به همین دلیل ایران یکی از کشورهای ترانزیت کالا محسوب می‌شد و از همان زمان شبکه راه‌های کشور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود و جاده ابریشم که مسیر اصلی تجارت بوده، از خاک ایران عبور می‌کرده است.

کاروان‌های تجاری، زیارتی و سیاحتی در مسیر راه‌ها برای استراحت و اتراق، نیاز به سرپناهی امن و مطمئن برای خود، اموال و احشامشان داشتند.

کاروانسراها همان مأمنی بودند که سالیان سال از جان و مال مسافران در دل بیابان و کوه محافظت می‌کردند و به عنوان سرپناهی برای در راه‌ماندگان بود.

امروز در جای جای این سرزمین کهن که قدم بگذاریم این کاروانسراها به چشم می‌خورند که پس از گذشت سالیان دراز، پایدار و استوار بر جا مانده‌اند و گوشه‌ای از تاریخ فرهنگ، تمدن، هنر و معماری اصیل ایران زمین را به رخ جهانیان می‌کشند. کاروانسراهایی که دیروز سرپناهی برای مردم در راه‌مانده بودند، امروز برای ادامه بقا چشم به یاری فرزندان همان مردمان دارند.

امروز خرابه‌ها و ویرانه‌های به جا مانده از این کاروانسراها حکایت از بی‌مهری مردمان در برابر لطف و سخاوت کاروانسراست.

هر خشت و سنگی که از این بناهای ارزشمند بر زمین می‌افتد، خاطرات و درددل‌های مردمان دور از دیار گذشته را با خود به زیر خاک می‌برد.

آثار ارزشمند تاریخی که بخش عظیمی از فرهنگ، تمدن و تاریخ بشریت را در دل خود جای داده و از نظر جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی جوامع مختلف ادوار گذشته، اهمیت بسزایی دارد و امروز بر فراز آنها بر اثر بی‌توجهی مردم و مسئولان تبدیل به خرابه‌هایی شده که حیوانات در آن مأوا می‌جویند.

کاروانسرای عبدالغفارخان باغ شیخ که در هشت کیلومتری شرق شهرستان ساوه و در مسیر جاده ساوه به باقرآباد قم در روستای باستانی باغ شیخ واقع است، یکی از همین کاروانسراها است که در وضع نامناسب و در حال تخریب است.

این بنا با وسعتی بالغ بر 4800 متر مربع از کاروانسراهای بزرگ دوره قاجاریه به حساب می‌آید که با توجه به کتیبه موجود در موزه، کاروانسرا در سال 1200 (هـ . ق) ساخته شده است.

این بنا به شکل مربع و به صورت چهار ایوانی است و صحنی بزرگ و حیاطی چهار گوش دارد. حجره‌های زیادی دورتادور کاروانسرا قرار دارد.

پشت حجره‌ها، اسطبل‌هایی برای نگهداری احشام وجود دارد که سکوهـایی در یک طـرف آن به عنوان بارانداز و یک ستون قطور آجری در وسط آن قرار دارد.

هر حجره دارای تنور دیواری به عنوان سیستم گرمایشی و طبخ غذا هستند. وسط هر ضلع کاروانسرا یک ایوان و هر طرف ایوان سه صفه قرار دارد. دو برج 12 گوش در دو طرف ورودی جلوه خاصی به کاروانسرا داده است.

تزئینات به کار رفته در این بنا شامل گره‌سازی سر در حجره‌ها، تزئینات آجری چهار برج گوشه‌ها، کاربندی با گچ و مقرنس کاری‌های هشتی ورودی کاروانسرا است.

همچنین آجرهای گل انداز، آجر چینی از نوع ترنج و گره فرنگی، خطوط، نمادها و مرزها در تزئینات کاروانسرا به چشم می‌خورد که نشان از هنر معماری و روح لطیف معمار این بنا و مردم منطقه دارد.

راه ورود به کاروانسرا از وسط ضلع جنوب شرق است که نمای خارجی این ورودی از ردیف طاق نماهای عمیق در دو طرف سر در تشکیل می‌شود. هشتی وسیع و مرتفع در پشت سر در با طاق رسم‌بندی زیبا که ترکیبی از دورسمی سوار بر هم است بر زیبایی و شکوه این بنای ارزشمند تاریخی افزوده است.

به طور کلی مصالح به کار رفته در این بنا آجر، سنگ و چوب است.

کاروانسرای عبدالغفارخان باغ شیخ یکی از آثار ارزشمند باستانی کشور است که به رغم ویژگی‌های منحصر به فرد و جاذبه‌های فراوان برای جذب گردشگر، گسترش صنعت توریسم، محققین اصول معماری اصیل ایرانی و پژوهشگران ایرانی و خارجی در شهرستان ساوه با بی‌توجهی مسئولان و وجود برخی از مشکلات از قبیل تخصیص نیافتن بودجه برای نگهداری و مرمت، همچنین مالکیت شخصی این کاروانسرا بر اثر گذشت زمان و عوامل طبیعی قسمت‌های زیادی از این بنای تاریخی تخریب و خسارات زیادی به آن وارد و حجره‌های آن محل تجمع و تخلف معتادان و حیوانات شده است که در صورت ادامه این روند در آینده شاهد تخریب بخش‌های دیگر و خسارات جبران‌ناپذیر این بنا خواهیم بود.

غافل از این که تخریب این کاروانسرا و آثار باستانی به معنای از بین رفتن بخشی از تاریخ فـرهنـگ هـنر و تـمدن بـشری به خصوص ایران است.



مالکیت شخصی

یکی از مسئولان شهرستان ساوه به مسائل و مشکلات این کاروانسرا اشاره کرد و گفت: یکی از اصلی‌ترین دلایل تخریب و عدم نگهداری صحیح و بازسازی این کاروانسرا شخصی بودن مالکیت آن است.

وی افزود: فردی اقدام به خرید این بنا از مالکان قبلی کرده و قصد بازسازی این بنا را به منظور ساخت مجتمع اقامتی ـ پذیرایی و حتی محلی برای برگزاری مراسم و جشن‌ها را دارد که البته کارشناسان میراث فرهنگی در این بازسازی نظارت کامل دارند.

رضوانی قائم مقام اداره میراث فرهنگی استان مرکزی، سیاست این سازمان را در نگهداری، مرمت و احیای بناهای تاریخی که قابلیت بهره‌برداری عام دارند واگذاری به بخش خصوصی و تلاش برای افزایش اشتیاق سرمایه‌گذاری در استان دانست و افزود: بخش خصوصی موظف به رعایت اصول زیرساخت‌هایی در این بناها و همچنین حفظ و تامین آرامش و آسایش مردم است.

رضوانی ادامه داد: نکته مهم در واگذاری این بناها، وجود گردش مالی و سوددهی لازم برای سرمایه‌گذار است تا اهداف مالی، مخارج و هزینه‌های بخش خصوصی از آن استتخراج شود و نه تنها متحمل ضرر نشود بلکه سودآور هم باشد.

وی افزود: با توجه به شرایط موجود فردی که سهام کاروانسرا را خریداری و اقدام به ساخت مجتمع اقامتی ـ پذیرایی کرده است، باید طرح مرمت خود را براساس هویت فرهنگی و معماری بنا و همچنین طرح بازدهی مجتمع را ارائه دهد تا ارزیابی زیست محیطی انجام شود.او همچنین درباره نظارت سازمان میراث فرهنگی بر این طرح گفت: کارشناسی به عنوان مهندس ناظر و باستان‌شناس برای این بنا در نظر گرفته شده است تا پیشرفت‌ها را رصد کند و به این اداره گزارش دهد.

قائم مقام اداره میراث فرهنگی استان مرکزی اضافه کرد: برای تامین مخارج مرمت و بازسازی کاروانسرای عبدالغفارخان وام با بهره پایین (8 تا 10 درصد سود بانکی) در نظر گرفته شده است که حتی مالک این بنا می‌تواند با مشارکت در کمیته فنی با قرارداد و مشارکت در اعتبارات سالانه استان مصوب شود تا به عنوان مرمت و بازسازی اعتبار لازم به این بنا تخصیص داده شود.

حسینی نسب مالک کلی این کاروانسرا که تاکنون بیشتر سهام آن را خریداری کرده است، با اشاره به صدور مجوز تغییر کاربری کاروانسرا به مجتمع اقامتی ـ پذیرایی گفت: هزینه مرمت و بازسـازی کاروانـسـرا 50 میلیارد ریال برآورد شده است که با توجه به قول‌های داده شده در زمینه پرداخت تسهیلات با نرخ سود پایین و کمک مالی توسط اداره میراث فرهنگی استان تاکنون اقدام عملی انجام نشده است، لذا برای اجرایی شدن طرح نیاز به حمایت دولت است تا بخش خصوصی تمایل به همکاری داشته باشد.

نکته مهم این است که محافظت، بازسازی و نگهداری از آثار باستانی با ارزش که در جای جای کشور کهن و تاریخی ایران وجود دارد هر یک به تنهایی تا چه میزان توانسته گردشگر جذب کند.

آثاری که نیاکانمان در گذشته با کمترین امکانات و با عشق، علاقه و هنر بنا نهاده‌اند تا امروز گوشه‌ای از فرهنگ و تمدن غرورآفرین ایرانیان را به منصه ظهور بکشاند و امروز وظیفه ما است که این آثار ارزشمند را حفظ، مرمت و بازسازی کنیم تا همانطور که ما به پیشینیانمان می‌بالیم، فردا فرزندانمان به ما افتخار کرده و این آثار نسل به نسل در بین ایرانیان به میراث گذاشته شود.هراس ما از این است که همانطور که پدرانمان برایمان از دوره جوانی خود تعریف می‌کنند و می‌گویند زمانی که همسن شما بودیم این کاروانسرا بسیار آبادتر و سالم‌تر از الان بود، فردا زمانی که ما با فرزندانمان از کنار این کاروانسرا می‌گذریم برایشان تعریف کنیم که این تل خاکی که می‌بینید زمان جوانی ما یک کاروانسرای نیمه ویران بود و احتمالاً آنها از این کاروانسرا برای فرزندانشان حرفی برای گفتن نداشته باشند.

 

  • بازدید: 944
 
 

نظرات  

 
 
0 #1مهندس محمد شرافت ساوه 07 مهر 1391 ساعت 05:50
کارشناسان بر این باورند که هم اکنون صنعت گردشگری از جایگاه بسیار مطلوبی در سطح جهانی برخوردار بوده و ضمن درآمدزایی بسیار بالا موجب نزدیک تر شدن ملل ، اقوام و فرهنگ ها به یکدیگر می باشد


شهرستان ساوه در ۱۲۰ کیلومتری مرکز پایتخت در تهران. وبا تاریخ بیش از ۷ هرار ساله .وشناسایی بیش ۴۰۰ اثر تاریخی وباستانی متنوعه (سخت افزاری ونرم افزاری )میتوان بهترین طرحهای صنعت گردشگری را با مشارکت ایرانیان داخل کشور و خارج ازکشوربه مرحله اجرا گذاشته شود
نقل قول
 
 
 
 
0 #2مهندس محمد شرافت 21 امرداد 1392 ساعت 13:05
سلام ادب احترام معرفی سازمان مردم نهاد شهرستان ساوهngo-saveh.com
نقل قول